anasayfa kategoriler idesözlük müze rehberi köşe yazıları sunumlar amacımız bize ulaşın
› Kategoriler  



ANADOLU'DA HALI SANATI
 

Anadolu’da halı dokumacılığının tam olarak ne zaman başladığı bilinmemekle birlikte, çok eski zamanlardan beri  halkın en önemli uğraşlarından biri olmuştur. Özellikle göçebe kültürün uzantısı olarak karşımıza çıkan dokumacılık, konargöçer yaşam tarzını benimsemiş halkın, yerleşik hayata geçmesiyle birlikte devam ettirilmiştir.

Halıcılık alanında yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda farklı yerlerde dokunan halılar, sahip oldukları motif, renk, kompozisyon, kullanılan hammadde gibi ayırıcı özelliklerinden dolayı dokundukları yerin adıyla anılır duruma gelmiştir.

Halıların zaman içinde hangi etkilerle bu ayırıcı özellikleri kazanmış oldukları tam ve kesin olarak tanımlanabilmiş değildir.

Geleneksel kültürümüzün bir parçası olan ve ait oldukları dönem ile ilgili bir çok veriyi taşıyarak sonraki kuşaklara aktarmada belge özelliği taşıyan halıların tanımlanmasında, en önemli ayırıcı özelliklerin, hammadde, renk ve desen özelliklerinin bilinmesi gereklidir. 

Tarihsel Gelişimi (1)

Anadolu Türk Halı Sanatının öncüsü sayılan 'Pazırık Halısı' MÖ V. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

Pazırık Halısı Türklerin atayurdu olan Ortaasya Altay Dağları’nda 1949 yılında Kurgan denilen mezarlarda bulunmuştur. Tamamen yün malzemeyle ve Gördes düğümü olarak da adlandırılan, Türk düğümü (çift düğüm) ve İran düğümü (tek düğüm)'yle dokunmuştur.

Ortaasya Türk Halı Sanatı geleneklerini, Anadolu'da Selçuklu halıları devam ettirmiştir. Anadolu Selçukluları'nın  düğümlü halı sanatının gelişmesinde önemli katkıları vardır.

Dönemin Türk düğümlü halıları,  düğümlü halılar tarihinde ilk defa düzenli ve sürekli gelişimin başlangıcı olmuştur. Anadolu Selçuklularının düğüm tekniği XIII. yy başında, büyük ve uzun bir geleneğe dayanır ve bu dönemde görülen karakteristik motifler, daha sonraki yüzyıl halılarında da  çeşitli kompozisyonlarla devam etmiştir.

Osmanlıların halı sanatındaki ilk faaliyetleri, Selçukluların geliştirdiği sağlam temeller üzerine yükselmeye başlamıştır. XIV. ve XV. yy boyunca yapılan halılar, teknik ve motif bakımından Selçuklu Halı Sanatının prensiplerine bağlı kalmıştır.

Halıların kompozisyonundaki sonsuzluk prensibi, bütün Türk Halı Sanatının temel prensibi olarak süregelmiştir. Bugün, birçok Anadolu halı, kilim ve diğer düz dokumalarında, Selçuklu halılarının motifleri görülmektedir.

Selçuklu halılarından sonra, Türk Halı Sanatı nın ikinci parlak devri XVI. yüzyılda büyük bir motif zenginliği ile Uşak  ve çevresinde yapılan halılarla başlar (Uşak Halıları). Çok tanınmış  Hereke Halılarının üretimine ise 1844'te başlanmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu Dönemi- Saray Halıları

Halkın günlük kullanımı, ihtiyacı gereği kendisi için dokuduğu halılar ile saray beğenisine sunulan halılar arasında her açıdan çok büyük farklar olması nedeniyle bu dönemde Türk halı sanatında yeni bir tekniğin ve tümüyle natüralist çiçek motiflerinin görüldüğü bir grup olarak saray halılarının farklı bir yeri vardır.

Dokuma Teknikleri (2)

Halı, üç iplik sistemiyle (atkı, çözgü, düğüm) yapılan, tezgaha dik gerilen ‘çözgü ipleri’nin her bir çiftine ipek, yün gibi ipliklerden ‘düğüm’ (ilme) atılıp sıra oluşturulan ve her düğüm sırasından sonra enine  atılıp sıkıştırılarak, aynı yükseklikte kesilmiş havlı yüzlü dokumalardır.

Halı ve Düz Dokumaların üretiminde, halının iskeletini oluşturan çözgü iplikleri olarak, katsayısı fazla ve çok bükümlü olan pamuk ipliği kullanılır. İlmeleri sıkıştırmak için kullanılan atkı iplikleri ise çözgü ipliklerine nazaran daha az sağlam ve bükümlüdür.

El dokuması halı ve düz dokumaların hammaddesi geleneksel olarak hayvansal (yün, ipek, kıl vb) veya bitkisel kökenli (pamuk, kenevir vb) liflerdir ve kullanılan en yaygın lif, koyunlardan elde edilen yapağıdır.

İpek ise pahalı ve zor bulunan dokuma malzemesi olduğundan Türk Halı Sanatı tarihinde Osmanlı Saray Halılarında kullanılmıştır (3). Günümüzde ise Hereke ve Hereke tipi halı dokuyan sayılı birkaç merkezde kullanılmaktadır.(4)

düğüm (ilme), halının hav yüzeyini meydana getirir. Türk düğümü (çift düğüm) ve İran düğümü (tek düğüm) olmak üzere iki tür düğüm vardır.

Türk Düğümü; Türk halılarına özgü bir düğüm şeklidir. Tüm Anadolu Halıları İsparta ve birkaç yöre dışında Türk Düğümü ile dokunur, daha çok geometrik desenlerin dokunmasına elverişlidir. Bu yüzden Türk halı desenleri geometrik karakterlidir.

Halıda Kalite (5)

Halıda kalite 10X10 cm ye atılan düğüm sayısı ile ölçülür. Halıda kaliteyi açıklayan ikinci unsur hav yüksekliği, boya ve desendir.

Havın uzunluğu yörelere göre değişir. Kök boya daima tercih edilir.

Desenlerin geleneksel özellikler taşıması halının değerini arttırır. Her köyün, kasabanın geleneksel karakterini yansıtan ayrı bir deseni vardır. Desenler yörenin gelenek ve göreneklerinden, çevrenin doğal güzelliklerinden ve dini duygulardan kaynaklanır. Babadan oğula geçerek devam eder.

Merkezler

Uşak, Konya, Kayseri, Karaman Taşkale, Taşpınar, Aksaray, Çanakkale, Isparta, Selçuk (İzmir) Yağcıbedir, Malatya, Sivas çevrelerindeki yerleşimlerle önemli üretim merkezleridir.

Dokunan halılar arasında;
Konya Yükselen, Sızma, Ladik, Karaman, Kula, Döşemealtı, Sivas, Çanakkale ürünleri, doğal boyalı yünlerle dokunmuş örnekleriyle,

İsparta , Sille, Kayseri ve bir grup Kırşehir ürünleri çözgüsünde kullanılan pamuklu ipliğiyle ayırt edilmektedir.
Isparta ve Sille bitkisel bezemeli kompozisyonlarıyla dikkat çeker.

Onarım-Tamir (6)

Halıcılıkla ilgili önemli bir dal da onarım işleridir. Onarım: biyolojik , fiziki, kimyevi, mekanik ve diğer zararlı unsurlardan biri veya birkaçı nedeniyle bozulmuş, bütünlüğünü ve anlaşılabilirliğini yitirmiş bir kültür varlığına , üretilirken kullanılan yöntem ve gereçlerle, belgesel niteliğine ve görsel oluşumuna zarar vermeden kaybettiği değeri kazandırma işlemidir.

Tekstil ürününün onarımında asıl amaçlardan birisi, ürünün temel yapısını koruyarak, önceki görünümüne kavuşturmaktır. Bu konuda Konya ve Kayseride başarılı uygulamalar yapılmaktadır.


detaylı bilgi için bkz.








    Kapat
 

(1) Türk Halı Sanatı ve  Tarihsel Gelişimi için bkz 
     İ.Öztürk, Dokumaya giriş/ Halı Düz Dokumalar ve Dokuma Kumaşların Üretim Teknikleri, İzmir 2007
     F.Tekçe,
Pazırık Altaylarında bir Halının Öyküsü, levent Matbaacılık, Ankara 1993
     F.Sümer, Anadolu'daki Türk Halıcılığına Dair En Eski Tarihi Kayıtlar, Türk Dünyası Araştırmaları, S.32, İstanbul 1984
     N.Diyarbekirli,
Pazırık Halısı, Türk Dünyası Araştırmaları, İstanbul 1984
     N.Diyarbekirli,
İlk Türk Halısı,I.Uluslarası T.Folklor Kongresi, Ankara, 1973
     Ş.Yetkin,
Türk Halı Sanatı, İstanbul 1974
     Kazım Dirik,
Türk Halıcılığı, İstanbul 1938H.Ö. Barışta, T.C Dönemi Halk Plastik Sanatları, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara 2005
     N.Kırzıoğlu,
Altaylar’dan Tunaboyu’na Türk Dünyasında Ortak Motifler,
     G.Öney,
Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Türk Halı Sanatı,BBBderg.Y10 S41
     O.Aslanapa-Y.Durul, Selçuklu Halıları, İstanbul 1973
     O.Aslanapa,
Türk sanatı, Selçuklu ve Osmanlı Halıları,
     O.Aslanapa, 17. yy'da Türk Halı Sanatının Gelişmesi, Erdem AKM Yayınları,S.28, Ankara 1999 
     O.Aslanapa,
Türk Halı Sanatının Bin Yılı, Eren Yayıncılık, İstanbul 1987
     B.Acar, Halı Hazinelerimiz, İlgi, Y.7, S.41,1972
     B.Acar, Vakıflar Gn. Md.lüğü Halı Galerisi, İstanbul 1973
    
B.Deniz,
Geçmişten Günümüze Halıcılık, Bilim Birlik Başarı Dergisi Y.10 S.40
     B.Deniz,
Osmanlı Devri Anadolu-Türk Halıları, Bilim Birlik Başarı Y.10 S.42
     K.Erdmann,
Der Turkische Teppich Des 15.Jahrhunderst / 15.yy Türk Halısı, İÜ Yayını, İstanbul 1960
     R. Karadağ- E.Dölen,
Reexamination of Turkey red; Annali di Chimica, İtalya, 2007     
     İ.Öztürk,
Halıcılık Örneğinde Yöresel El Dokumalarının Araştırılmasında Değerlendirme ölçütleri’ 
     Turizm Bakanlığı, Turkish Handwoven Carpets, Ankara 1988     
     B. Bottanald,
The Revival Dyeing in TwoTraditional Weawing Areas of Anatolia Rug., Reviw, Vol.3 No.9, 1983
     J.W. Mackie, Rugs andTextiles, Turkish Art 1980
    
H. Haack,
Oriental Rugs and Illustrated Guide, London 1960
     T.T.Rice,
Ancient Arts Of Central Asia, London, 1965
     E.D.Philips,
The Royal Hords, Nomad Peobles of Steppes, London , 1965     
 
(2) Dokuma teknikleri detayları için bkz.
      İ.Öztürk,
Dokumaya giriş/Halı Düz Dokumalar ve Dokuma Kumaşların Üretim Teknikleri, 2007
      Macide Gönül,
Eski Türk Halılarında Dokuma Tekniği ve Özellikleri, 2. Uluslararası El Sanatları Semp. Bildirileri, DEÜ, İzmir 1982

(
3) Saray Halıları ile ilgili geniş bilgi için bkz.
     E.Kühnel-J.Bellinger,The Textile Museum, Cataloque Raisonne, Cairiene Rugs and Others   Technically Related 15 th Century 17 th Century, Washington 1957
     K.Erdmann,
Neure Untersuchungen Zur Frage Der Kairener Teppiche, Ars Orientalis IV 1961
     Ş.Yetkin,
Osmanlı Saray Halılarında Yeni Örnekler, Sanat Tarihi Yıllığı VII, 1976

(4) ipek halılar ile ilgili detaylar hk.
     T.Altınbaş, Doğal İpekten El Dokusu Halı Yapımı ve İhraç Edilen İpek Halıların Teknik Özellikleri ile Üretim Koşulları Üzerinde Araştırmalar, Ankara 1979

(5) Başlıca halı merkezlerinde üretilen halıların kaliteleri için bkz:
     G.Işıksaçan, Batı Anadolu’nun Başlıca Halı Merkezlerinde İmal Edilen Halıların Desen ve  Kaliteleri Üzerine Araştırmalar, İzmir,1964
    
Türk Standartları Enstitüsü El Dokusu Türk Halıları, Ankara 1967
     N.Görgünay,
Doğu Halılarının Kalite ve Desenleri, Tarım, Orman ve Köy İşleri Bakanlığı, Ankara 1984

(6) Daha geniş bilgi için bkz.
     İ.Öztürk,
Koruma Kültürü ve Geleneksel Tekstillerin Korunması-Onarımı, Morfil, Akademik dizi2, İzmir 2007
      E. ANMAÇ- G.KARAVAR,Restorasyon ve Konservasyon Öncesi El Dokuması Halıların Teknik Analizi ve İşlem Aşamaları”,  III. Ulusal Türk Dokumalarına Yaklaşım ve Sorunları Sempozyum Bildirileri, Konya 2000
      Öznur AYDIN, “Halının Onarım ve Restorasyonu” Kültür ve Sanat Dergisi Türkiye İş Bankası, Sayı:36, Aralık 1997
         Öznur AYDIN, Onarım, Onarımda Kullanılan Araç, Gereçler ve Boyanacak, Onarılacak Halı ve kilimlerin İşlem Aşamaları”, Ekonomik ve Teknik Standart Dergisi, Y.33, S. 390, 1994 
       “Halı Tamirle 200 Sene Daha Yaşar” Röportaj: Perihan YAZICI, Art Decor, S.13, 1991

     “Woven Legends Restoration”, Woven Legends Restoration, Ege Serbest Bölge Kurucu ve İşleticisi A.Ş.Yayını, S. 19, İzmir 2002

 
     
 
 
› İlgili kategoriye ait ürünler
İlgili kategoriye ait herhangi bir ürün bulunmamaktadır.

› Bunları biliyor musunuz?
Birsen Malkoç
Tüm hakları saklıdır. © 2017 idesanat.com
Önemli Bilgiler
1. İçeriğimizi başka bir sitede paylaşıyorsanız, lütfen kaynak belirtmeyi unutmayın, ilginize teşekkür ederiz.
2. Sitemizde bulunan bir içeriğin telif haklarına veya yasalara aykırı olduğunu düşünüyorsanız lütfen bize bildirin.